Στην παραδοσιακή κινεζική ιατρική, ο εγκέφαλος δεν θεωρείται η κύρια κυβερνητική και ελεγκτική δομή, αλλά εμπίπτει στην κατηγορία των «εξαιρετικών οργάνων». Αυτή η ομάδα των έξι οργάνων περιλαμβάνει τον εγκέφαλο, τον μυελό των οστών, τη χοληδόχο κύστη, το σκελετικό και κυκλοφορικό σύστημα, καθώς τη μήτρα και τον προστάτη. Η εξαιρετικότητά τους έγκειται στη μορφή που θυμίζει τα κοίλα όργανα Γιανγκ, ενώ η λειτουργία – τα συμπαγή όργανα Γιν. Τα εξαιρετικά όργανα δεν επιτρέπουν τη διέλευση τροφών και απόβλητων, αλλά αποθηκεύουν τις ζωτικές ουσίες, το μυελό, το αίμα και την καθαρή ουσία Τζινγκ.
Οι αρχαίες πηγές περιγράφουν τον εγκέφαλο ως μια δεξαμενή, μια «θάλασσα του μυελού των οστών». Σύμφωνα με την παράδοση, η λειτουργία του εξαρτάται άμεσα από την κατάσταση των Νεφρών, καθώς εκεί αποθηκεύεται η ουσία Τζινγκ, η οποία θρέφει τον μυελό των οστών και τον εγκέφαλο. Τόσο τα νεφρά όσο και ο εγκέφαλος ανήκουν στο στοιχείο Νερό. Οι χειμερινοί μήνες είναι η καλύτερη εποχή για την παρακολούθηση και την ενίσχυση αυτών των ζωτικών οργάνων.
Το άφθονο Νεφρικό Τζινγκ εκδηλώνεται με οξεία ακοή, καθαρή όραση, διαυγή σκέψη, ισχυρή συγκέντρωση και καλή μνήμη. Τα δυνατά, υγιή Νεφρά προσδίδουν στο άτομο θέληση για ζωή, γενναιότητα και σθένος. Η εξαντλημένη νεφρική ενέργεια οδηγεί σε απάθεια, παράλογους και φανταστικούς φόβους, αναποφασιστικότητα και εξασθενημένη νοητική λειτουργία. Άλλα συμπτώματα « κενού» των Νεφρών περιλαμβάνουν: ζάλη, εμβοές, σταδιακή απώλεια ακοής, τριχόπτωση και προβλήματα στην οσφυϊκή χώρα.
Ωστόσο, στην κινεζική θεραπευτική παράδοση, ο εγκέφαλος δεν θεωρείται ως αυτόνομη δομή, αλλά ως δευτερεύουσα, άμεσα διασυνδεδεμένη με τη λειτουργία σχεδόν όλων των κύριων εσωτερικών οργάνων. Έτσι, εκτός από τα Νεφρά, η Καρδιά, ο Σπλήνας, οι Πνεύμονες και το Ήπαρ ασκούν απευθείας επίδραση την εγκεφαλική δραστηριότητα.
Η Καρδιά είναι ο «αυτοκράτορας», η πηγή του φωτός, η « έδρα του Νου» ή του πνεύματος Σεν. Ο εγκέφαλος και η Καρδιά λειτουργούν ως ζεύγος και είναι ο θεμελιώδης άξονας που καθορίζει όχι μόνο τη βιολογική υγεία αλλά και την ανθρώπινη ψυχική δραστηριότητα. Η Καρδιά διασφαλίζει τη συνείδηση και τη συναισθηματική απόκριση, ενώ ο εγκέφαλος διασφαλίζει τη μνήμη και τις φυσιολογικές λειτουργίες των αισθήσεων.
Αν και ο εγκέφαλος είναι υπεύθυνος για την επεξεργασία και την αποθήκευση πληροφοριών, η ώθηση για σκέψη και επίγνωση προέρχεται από την Καρδιά. Όταν η Καρδιά είναι ήρεμη, ο εγκέφαλος λειτουργεί ισορροπημένα και αποτελεσματικά. Η σύγχυση στην Καρδιά οδηγεί σε χαοτικές σκέψεις. Η ανεπαρκής ροή αίματος προς την Καρδιά προκαλεί « θόλωση του νου» και επηρεάζει αρνητικά τη βραχυπρόθεσμη μνήμη. Η μακροπρόθεσμη μνήμη σχετίζεται με τη δραστηριότητα των Νεφρών.
Αν η Καρδιά είναι το μέρος όπου κατοικεί το πνεύμα της καρδιάς Σεν, τότε μέσω του εγκεφάλου, το Σεν εκδηλώνεται στον φυσικό κόσμο. Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως φακός ή κρύσταλλος. Αν ο κρύσταλλος είναι αγνός και γεμάτος με την ουσία Τζινγκ, το πνεύμα της Καρδιάς μπορεί να λάμψει καθαρά από μέσα του.
Υπάρχουν οι δύο τύποι Σεν: το Σι Σεν, ή «γνωστικό πνεύμα», και το Γιουάν Σεν ή «αρχέγονο πνεύμα». Πιστεύεται ότι μετά τη γέννηση, όταν ένα παιδί αρχίζει να μαθαίνει γλώσσα και να εξερευνά το περιβάλλον, το Σι Σεν «καταλαμβάνει» τον έλεγχο του μυαλού του για να διαμορφώσει την προσωπικότητα. Έτσι αναπτύσσονται η διάνοια, η λογική, το εγώ και σχηματίζεται η διακριτική συνείδηση που χωρίζει τον κόσμο σε «εαυτό» και «μη εαυτό», σε «καλό» και «κακό».
Το «γνωστικό πνεύμα» συνδέεται στενά με τις πέντε αισθήσεις. Επεξεργάζεται τα σήματα που εισέρχονται στον εγκέφαλο, μετατρέποντάς τα σε έννοιες και επιθυμίες. Εάν το Σι Σεν γίνεται υπερδραστήριο, κατά τη διάρκεια του στρες, της ανάλυσης και του άγχους, τότε «υπερθερμαίνει» τον εγκέφαλο, οδηγεί σε εξάντληση της ουσίας Τζινγκ και σε «θολώση» της συνείδησης. Ένα υπερβολικά ανήσυχο «γνωστικό πνεύμα» εμποδίζει την πρόσβαση στη σοφία της Καρδιάς. Πιστεύεται ότι το Σι Σεν θα πρέπει να υπηρετεί το Γιουάν Σεν ή το «αρχέγονο πνεύμα», χρησιμοποιώντας τη διάνοιά του για να πραγματοποιήσει τους υψηλότερους στόχους, αντί να περιπλανιέται στο χάος των σκέψεων.
Σε νευροφυσιολογικό επίπεδο, η δραστηριότητα του Σι Σεν εκδηλώνεται μέσω της ενεργοποίησης του παθητικού εγκεφαλικού δικτύου (DMN) και του οπίσθιου φλοιού του προσαγωγίου. Αυτές οι περιοχές είναι υπεύθυνες για τον σχηματισμό του εγώ μας, την ανάπτυξη του σχεδιασμού, της ανάλυσης και του ατελείωτου εσωτερικού μονολόγου.
Το Γιουάν Σεν ή το «αρχέγονο πνεύμα» είναι η καθαρή συνείδηση, αμόλυντη από την εμπειρία. Κυβερνά τη διαίσθηση, τα ένστικτα επιβίωσης και τις στιγμιαίες ενοράσεις που παρακάμπτουν τη λογική ανάλυση. Σε αντίθεση με το πνεύμα που διακρίνει, το Γιουάν Σεν δεν είναι κατακερματισμένο. Αντιπροσωπεύει την καθαρή επίγνωση. Όταν ο εγκέφαλος λειτουργεί υπό τον έλεγχο του «αρχέγονου πνεύματος», επιτυγχάνει μια κατάσταση ροής, τη μέγιστη απόδοση με ελάχιστη ενεργειακή δαπάνη. Η δράση γίνεται ακριβής και αυθόρμητη, ο εγκέφαλος και η Καρδιά λειτουργούν σε πλήρη συγχρονισμό.
Η ταοϊστική παράδοση τοποθετεί το Γιουάν Σεν στο κέντρο του κεφαλιού, σε μια περιοχή που ονομάζεται Νιουάν Γκονγκ. Στη σύγχρονη επιστημονική ερμηνεία, αυτή η θέση αντιστοιχεί στις περιοχές της Επίφυσης και του Θαλάμου, οι οποίες συντονίζουν τη λειτουργία και των δύο ημισφαιρίων, διασφαλίζοντας μια κατάσταση ολότητας και όχι του διχασμού και της εσωτερικής κριτικής.
Με την αρμονική ροή ενέργειας στους μεσημβρινούς, η Φωτιά της Καρδιάς κατεβαίνει, θερμαίνοντας τα Νεφρά και η ουσία Τζινγκ ανεβαίνει, θρέφοντας τον εγκέφαλο. Με την αλλαγή εστίασης της προσοχής, τη «στροφή το φωτός προς τα μέσα», επιτυγχάνεται μια κατάσταση που στην ταοϊστική αλχημεία περιγράφεται ως φώτιση της συνείδησης. Το «πνεύμα της εξωτερικής γνώσης και του διαχωρισμού» υποχωρεί και το «πρωταρχικό, καρδιακό πνεύμα» αρχίζει να λάμπει χωρίς εμπόδια.
Οι παρατηρήσεις των επιστημόνων σχετικά με τη λειτουργία του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια του διαλογισμού δείχνουν ότι η κυριαρχία του Γιουάν Σεν χαρακτηρίζεται από χαμηλό επίπεδο «θορύβου» στον προμετωπιαίο φλοιό. Αυτή η κατάσταση περιγράφεται ως διαχείριση μέσω «σιωπής» και επιτυγχάνεται με την αποσύνδεση από εξωτερικά και εσωτερικά ερεθίσματα. Η εστίαση στην αναπνοή και η εξάλειψη του υπερβολικού αυτο-αναστοχασμού επιτρέπει την ενεργοποίηση του νευρωνικού δικτύου ανίχνευσης σημασίας (SN), το οποίο θεωρείται «κύριος ρυθμιστής» μεταξύ του παθητικού εγκεφαλικού δικτύου (DMN) του αυτο-αναστοχασμού και του κεντρικού εκτελεστικού δικτύου (CEN).
Αυτό το δίκτυο ανίχνευσης σημασίας (SN) είναι ο βασικός μηχανισμός για την προσοχή και τη συναισθηματική ρύθμιση που συνδέει το αυτόνομο νευρικό σύστημα, τα ανώτερα γνωστικά κέντρα, τις αρχαίες δομές του εγκεφάλου και την Καρδιά μέσω του Πνευμονογαστρικού Νεύρου.
Τα κύματα Θήτα (4–8 Hz) καθώς και τα κύματα Άλφα ((8-12 Hz) θεωρούνται βιολογική γέφυρα προς την κατάσταση Γιουάν Σεν. Σε αυτό το εύρος ο εγκέφαλος απενεργοποιεί τον «θόρυβο» της λογικής σκέψης και ανοίγει την πρόσβαση σε βαθιούς ρυθμιστικούς πόρους. Τα κύματα Άλφα παράγονται από τον εγκέφαλο όταν βρισκόμαστε σε κατάσταση χαλαρής εγρήγορσης, τα Θήτα κυριαρχούν κατά τη διάρκεια του βαθύ διαλογισμού και πριν από τον ύπνο. Και τα δυο είδη ρυθμού χαρακτηρίζονται από την μειωμένη δραστηριότητα στον προμετωπιαίο φλοιό, όπου βρίσκεται το συνειδητό, αναλυτικό μυαλό.
Τα κύματα Γάμμα (30 έως 100 Hz και υψηλότερα) αντιπροσωπεύουν μια ειδική κατάσταση υπερσυνειδητότητας και ακραίας νευρωνικής ολοκλήρωσης, η οποία συμβαίνει μέσω της ενοποίησης ανόμοιων πληροφοριών από όλες τις αισθήσεις σε μια ενιαία, ολιστική εικόνα της πραγματικότητας. Αν οι ρυθμοί Θήτα και Άλφα είναι τα «μονοπάτια» προς το Γιουάν Σεν μέσω της χαλάρωσης, ο ρυθμός Γάμμα είναι η ενεργός ακτινοβολία του «πρωταρχικού πνεύματος».
Σύμφωνα με την παραδοσιακή κινεζική ιατρική, η προσοχή πηγάζει από τον Σπλήνα και είναι το όργανο μέσω του οποίου το Σεν αλληλεπιδρά με τον κόσμο. Αν παρομοιάζουμε το Σεν με μια αναμμένη λάμπα, τότε η προσοχή θα είναι ο ανακλαστήρας ενός φακού που συγκεντρώνει το φως σε μια στενή δέσμη και το κατευθύνει προς ένα αντικείμενο. Αν η προσοχή είναι χαοτική, το Σεν είναι διάσπαρτο. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, καθώς το διασκορπισμένο Σεν αποδυναμώνει τον Σπλήνα, οδηγεί σε κόπωση και ψυχική εξάντληση. Όταν η προσοχή είναι εστιασμένη, το πνεύμα της Καρδιάς ενισχύεται. Ο Σπλήνας είναι υπεύθυνος για τη μετατροπή της τροφής σε ενέργεια Τσι και το Αίμα. Ένας υγιής και δυνατός Σπλήνας δημιουργεί την υλική βάση για την ακτινοβολία του Σεν.
Η σωστή λειτουργία του Σπλήνα δίνει σε ένα άτομο διαύγεια της σκέψης, καλή μνήμη και την ικανότητα συγκέντρωσης. Εάν το όργανο είναι αδύναμο, δεν παράγει αρκετό Τσι και το Αίμα για να ανέβουν στο κεφάλι. Η διάνοια γίνεται «εμμονικός στοχασμός». Οι ίδιες σκέψεις «μασιούνται» ατελείωτα, ιδέες γεννιούνται αλλά δεν χωνεύονται και δεν μετατρέπονται σε εμπειρία. Η ενέργεια σπαταλιέται σε άχρηστο εσωτερικό διάλογο. Η τάση εκδηλώνεται με βαρύ κεφάλι, υπνηλία μετά το φαγητό και δυσκολία συγκέντρωσης της προσοχής.
Αν ο Σπλήνας είναι υπεύθυνος για την πρόσληψη του Τσι από τις τροφές και την ανάβαση της ενέργειας προς τα πάνω, οι Πνεύμονες ευθύνονται για την πρόσληψη του Τσι από τον αέρα. Κατευθύνουν το καθαρό Τσι και τα υγρά προς τα κάτω, θρέφοντας τα Νεφρά και εξασφαλίζοντας με αυτο τον τρόπο τη διαύγεια της συνείδησης. Όταν οι Πνεύμονες λειτουργούν αποτελεσματικά, η «θάλασσα του μυελού των οστών» λαμβάνει επαρκές οξυγόνο, με αποτέλεσμα την καθαρή κρίση. Το Τσι των Πνευμόνων ωθεί το Αίμα μέσω των αγγείων. Διαφορετικά, η ροή του Αίματος προς τον εγκέφαλο διαταράσσεται, η οξυγόνωση μειώνεται, ο νευρωνικός μεταβολισμός επιβραδύνεται, εμφανίζονται υποξία, πονοκέφαλοι, μειώνεται η συγκέντρωση και αποδιοργανώνεται ο συντονισμός κινήσεων του σώματος.
Η ευελιξία της σκέψης και η δημιουργικότητα εξαρτώνται άμεσα από την κατάσταση του Ήπατος, του οποίου η κύρια λειτουργία είναι να καθαρίζει και να αποθηκεύει το Αίμα και να διασφαλίζει την ελεύθερη ροή του Τσι προς όλες τις κατευθύνσεις. Ένα υγιές Ήπαρ εκφράζεται με μια ευγενική στάση απέναντι στους άλλους, σαφή σχεδιασμό και ευκολία λήψης αποφάσεων. Τα κανάλια του Ήπατος ανοίγουν στα μάτια. Εάν το αίμα του Ήπατος είναι σε περίσσεια, θρέφει τα μάτια, δίνοντάς τους λάμψη και ζωντάνια. Ένα δυνατό Σεν εκδηλώνεται στο λαμπερό βλέμμα. Στάσιμο ήπατικό Τσι φαίνεται ως ένα άδειο, σβησμένο βλέμμα, γνωστική ακαμψία και μια εμμονή στην αδικία, τα παράπονα και τα προβλήματα. Τα ξεσπάσματα θυμού ανεβάζουν τη φωτιά του Ήπατος στο κεφάλι, προκαλώντας πονοκεφάλους, κακή λήψη αποφάσεων, νοητική θόλωση, νευρική διέγερση που μπορεί να φτάσει στο εγκεφαλικό. Για να σκέφτεται ο εγκέφαλος στρατηγικά και δημιουργικά, το Τσι πρέπει να ρέει ελεύθερα. Οποιαδήποτε συναισθηματική έκρηξη ή στασιμότητα, επηρεάζει ηπατικό Τσι και μπλοκάρει τις ανώτερες γνωστικές λειτουργίες.
Στην παραδοσιακή κινεζική ιατρική, τα προβλήματα με τη λειτουργία του εγκεφάλου, όπως η ζάλη, οι εμβοές, η κακή μνήμη και η γνωστική παρακμή, αντιμετωπίζονται κυρίως με την ενδυνάμωση των πρωτογενών οργάνων. Πρόσφατες επιστημονικές παρατηρήσεις καταδεικνύουν επίσης ότι οι πρακτικές που στοχεύουν στη διαχείριση της προσοχής προάγουν τη νευρογένεση και επιβραδύνουν την εκφύλιση του εγκεφάλου που σχετίζεται με την ηλικία.
Η προσοχή είναι η κύρια λειτουργική εκδήλωση του καρδιακού πνεύματος. Όπου πηγαίνει η προσοχή, ρέει το Τσι. Όπου ρέει το Τσι, εκδηλώνεται το Σεν. Η πρακτική «αντιστροφής του φωτός προς τα μέσα» είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την Ταοϊστική πραγματεία «Το Μυστικό του Χρυσού Λουλουδιού», έναν θεμελιώδη οδηγό για την εσωτερική αλχημεία (Νεϊντάν) και τον διαλογισμό που γράφτηκε τον 17ο αιώνα. Το Χρυσό Λουλούδι είναι μια μεταφορά για την αφυπνισμένη συνείδηση και το ανθρώπινο πνευματικό δυναμικό. Ο χρυσός εδώ συμβολίζει τη φωτεινότητα και τη διαύγεια του νου. Το λουλούδι αντιπροσωπεύει την «άνθιση» ενσυνειδητότητας μέσω εξάσκησης. Στο κείμενο, το φως συμβολίζει την προσοχή της συνείδησης, η οποία συνήθως κατευθύνεται προς τα έξω και διασκορπίζεται. Η πρακτική αφορά την ανακατεύθυνση αυτού του φωτός από τον εξωτερικό κόσμο στον εσωτερικό Εαυτό.
